Filosoof Wouter Kusters analyseert in Schokeffecten, zijn meest recente boek, hoe het toch komt dat we ons nauwelijks bezighouden met de gevolgen van de klimaatmutatie, die desastreus zijn voor al het leven op aarde. Volgens Kusters houden we ons vooral bezig met persoonlijke trauma's: gebeurtenissen die achter ons liggen en die particulier zijn, zodat we er met een zekere afstand naar kunnen kijken. Wat er op mondiaal niveau plaatsvindt is een trauma dat aanstaande is — en dat kunnen we niet vatten. Daar willen we ver van weg blijven.

Ik ben het vroege werk van J.G. Ballard weer aan het herlezen, werk dat onder science fiction wordt geschaard, of onder apocalyptische literatuur, maar in wezen zo'n beetje het beste literaire werk is dat ik ken. Zijn drie rampenromans uit de jaren zestig zijn angstig actueel: De brandende wereld, De verdronken wereld, De kristalwereld. Het werk van Ballard is uitzonderlijk binnen het sciencefictiongenre: zijn onderwerp is niet de wereldruimte, maar de innerlijke ruimte. De ruimte waar ook volgens Kusters de werkelijke apocalyps moet plaatsvinden, in de strikte betekenis van dat woord: het bewustzijn dat zich van zijn egodriften moet bevrijden en in een openbaring ervaart dat wie we zijn onlosmakelijk verbonden is met de aarde.

In De kristalwereld gaat een man op zoek naar zijn geliefde, die net als hij onderzoeker is. Als hij aankomt in de Afrikaanse jungle waar zij werkzaam is, blijkt dat gebied te zijn afgeschermd door het leger. Hij weet zich toch toegang te verschaffen. Er lijkt een epidemische ziekte te heersen; de jungle sterft, maar wat daar woekert is geen ziekte. Alles wat leeft stolt: bomen, struiken, planten, ze veranderen in kristallen die tijd en ruimte opslokken. Het verlangen om te verblijven in die tijdloze, liefdevolle ruimte is zo groot dat het een gevaar vormt voor de mensheid: alsof het tijdloze een baarmoeder is, die de persoonlijke liefde overstijgt.

In De verdronken wereld wordt de aarde geteisterd door stijgend water en lopen steden onder. Een groep onderzoekers houdt zich op in de bovenste etages van een luxe, ondergelopen hotel in wat voorheen Londen was. Als het water verder stijgt, vertrekt iedereen behalve een verliefd koppel. Ze krijgen verslavende koortsdromen, oerherinneringen aan de dagen van de sauriërs en reusachtige planten. Alsof het verleden, met alle generaties van alle diersoorten, in hun bewustzijn ontwaakt. Dan arriveren er plots piraten die de lagunes weer willen droogleggen, om er de materiële rijkdom buit te maken die in de ondergelopen steden is achtergelaten. Het verliefde koppel kan die oude wereld niet aan — alsof de stad een opgedregd lijk is, een omgeving die ze zo snel mogelijk weer onder water willen zetten. Als ze dat door sabotage voor elkaar krijgen, trekken ze het oerwoud in, daar waar de hitte toeneemt en het water steeds verder zal stijgen. Ze willen in de verdronken wereld opgaan.

In Ballards boeken speelt de doodsdrift een belangrijke rol: het verlangen iets kapot te maken, het leven zelf op het spel te zetten, met de kans op een rijkere binnenruimte. De eerste keer dat ik met Ballards werk in aanraking kwam, was via Cronenbergs verfilming van Crash. Ik zag hem in de nachtvoorstelling van bioscoop Kriterion, met een vriendin. We doken daarna verward en opgewonden de late nacht in.

Crash draait om een groep mensen die seksueel opgewonden raakt door met auto's op elkaar in te rijden. De verwondingen die ontstaan dienen als nieuwe openingen voor penetratie. De auto als een stuk technologie om het menselijke lichaam te verwoesten, waardoor nieuwe verlangens op gang worden gebracht. High-Rise gaat ook over vernietiging: een flatgebouw dat als de wereld zelf is, waarin elke hogere etage meer privileges biedt, en die hoogte moet worden bevochten. Pas als het flatgebouw in elkaar stort, raken de overlevenden bevrijd en vinden ze in die afgebrokkelde wereld een nieuw leven.

Vernietiging heeft voor de hoofdpersonen in Ballards romans iets wonderschoons. Alsof in de destructie van de moderne samenleving een nieuw bewustzijn tevoorschijn kan komen: een bewustzijn waarin mensen niet langer tegenover elkaar staan, en waarin de mens niet losstaat van de natuur. De woekering van de aarde als de omarming van een moeder — het weer opgeslokt worden naar voorgeboorte. De externe verwoesting die een innerlijke bevrijding is, of op zijn minst een innerlijke transformatie op gang brengt. De doodsdrift is bij Ballard niet het verlangen voorgoed te sterven, maar het verlangen op te gaan in een groter geheel, verbonden te raken met iets dat alles overstijgt.